# Şantiye Giriş Kontrolü ve Puantaj: Sahada Kim Var, Kaç Saat Çalıştı, Hangi Taşerondan?

> Şantiye giriş kontrolü; sahadaki kişiyi, çalıştığı saati ve taşeronunu tek kayda bağlar. Turnikeden puantaja ve hakedişe 6 adımlı kurulum planını inceleyin.

Kaynak: https://digitalbridge.com.tr/blog/santiye-giris-kontrolu-puantaj.html
Yayıncı: Digital Bridge Teknoloji (https://digitalbridge.com.tr)
Konu: Geçiş Kontrolü ve PDKS
Yayın: 2026-10-25 · Güncelleme: 2026-10-25

**Şantiye giriş kontrolü**, sahaya giren her çalışanın kim olduğunu, hangi taşerona bağlı olduğunu ve iş sağlığı ve güvenliği (İSG) evrakının tamam olup olmadığını kapıda doğrulayan, her giriş-çıkışı saatiyle kaydeden sistemdir. Aynı kayıt [puantajın](https://digitalbridge.com.tr/sozluk.html#timesheet) da kaynağı olduğunda taşeron beyanı ile sahadaki gerçek arasındaki fark kapanır; güvenlik ve [hakediş](https://digitalbridge.com.tr/sozluk.html#progress-payment) sorusu tek kayıtla cevaplanır.

## Kısaca

- Şantiye giriş kontrolü, kapıda kimliği, bağlı olunan taşeronu ve İSG evrakını doğrular; her giriş ve çıkışı saatiyle kaydeder.
- SGK İstatistik Yıllığı 2025'e göre Türkiye'de 2025'teki 1.931 iş kazası ölümünün 586'sı (yaklaşık %30) inşaat sektöründe yaşandı.
- Puantaj kapı kaydından üretildiğinde hakedişin dayanağı taşeron beyanı değil, firma ve blok bazındaki giriş-çıkış kaydı olur.
- Evrakı eksik ya da yetkisi tanımlanmamış çalışanın kartı turnikede reddedilir; red nedeni kayda geçer.
- Sabit kapısı ya da elektriği olmayan şantiye girişlerinde NFC'li bir Android telefon mobil terminal olarak kullanılabilir.

Bu rehber şantiyeye özgüdür; fabrika, OSB ve bakım işlerinde taşeron girişini [taşeron personel giriş kontrolü ve İSG](https://digitalbridge.com.tr/blog/taseron-personel-isg-giris-kontrolu.html) yazısında anlattık. Burada şantiye giriş kontrolünün nasıl çalıştığını, turnikeden puantaja ve hakedişe uzanan 6 adımlı kurulumu ve defter ile kartlı sistemin farkını bulacaksınız. Temel kavramlar için [kartlı geçiş sistemi nedir](https://digitalbridge.com.tr/blog/kartli-gecis-sistemi-nedir.html) yazısına, kategorideki tüm rehberler için [Geçiş Kontrolü ve PDKS](https://digitalbridge.com.tr/blog/konu/gecis-kontrol.html) sayfasına bakabilirsiniz.

## Şantiyede giriş kontrolü neden zordur?

Şantiye, bir fabrikaya göre çok daha akışkan bir çalışma alanıdır. Kaba inşaat döneminde kalıpçı ve demirci ekipleri, ince işlerde elektrik, sıhhi tesisat, alçı ve boya taşeronları sahadadır. Kimi ekip üç gün kalır, kimi aylarca. Aynı gün içinde onlarca firma, yüzlerce çalışan ve beton mikserinden vinç operatörüne kadar farklı araç ve ekipman sahaya girip çıkar.

Şantiyelerde giriş kontrolü çoğu zaman bir konteynerdeki güvenlik görevlisine ve bir deftere kalır. Puantaj ise ayrı bir yerde tutulur: taşeron firmanın şefi ay sonunda bir liste getirir, şantiye şefi imzalar, muhasebe öder. Sahada gerçekte kaç kişinin, kaç saat çalıştığını gösteren bağımsız bir kayıt yoktur.

Defter ve taşeron listesiyle yürüyen bir şantiyede sonuç tanıdıktır:

- Evrakı eksik ya da İSG eğitimi almamış bir işçi "yarın getirir" denerek sahaya alınır.
- Taşeronun beyan ettiği kişi sayısı ile sahadaki gerçek sayı tutmaz; hakediş görüşmeleri tartışmaya döner.
- Bir kaza sonrası "bu kişi o gün sahada mıydı, hangi saatte girdi, yüksekte çalışma belgesi var mıydı?" sorusu saatlerce kayıt taramayı gerektirir.
- Fazla mesai kayıt dışında kalır; hem çalışan hem işveren için hukuki risk doğar.

## Kayıtsız bir şantiyenin maliyeti nedir?

İnşaat, Türkiye'de ölümlü iş kazalarının en yoğun görüldüğü sektörlerin başında gelir. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verileri bunu net biçimde gösteriyor:

> 2025'te iş kazası sonucu yaşanan **1.931 ölümün 586'sı (yaklaşık %30)** inşaat sektöründe gerçekleşti; aynı sektörde **81.977 iş kazası** kaydedildi. ([SGK İstatistik Yıllığı 2025, Bölüm 3-1](https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4/))

Kazanın insani bedelinin yanında iş gücü kaybı da büyüktür: [SGK İstatistik Yıllığı 2025](https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4/) verilerine göre 2025'te iş kazası geçiren sigortalılar için toplam 4.639.930 gün geçici iş göremezlik kaydedildi.

Uzun çalışma saatleri de ayrı bir risk kalemidir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) ortak tahminine göre haftada 55 saat ve üzeri çalışma, 2016'da inme ve iskemik kalp hastalığından 745 bin ölüme yol açtı; bu sayı 2000'e göre %29 arttı ([WHO/ILO, Long working hours increasing deaths from heart disease and stroke, 2021](https://www.who.int/news/item/17-05-2021-long-working-hours-increasing-deaths-from-heart-disease-and-stroke-who-ilo)). Kayıt dışı kalan fazla mesai, bu riskin görünmez kalmasına yol açar.

Türkiye'de mevzuat da kaydı zorunlu kılar. 4857 sayılı İş Kanunu haftalık çalışma süresini en fazla 45 saat olarak belirler ve bunu aşan çalışmayı fazla çalışma sayar; asıl işveren, alt işverenin çalışanlarına karşı kanundan doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin İSG önlemlerinde koordinasyon yapmasını ister. Sahadaki kişiyi ve süresini gösteremeyen ana yüklenici, bu sorumluluğu zayıf bir kayıtla taşımak zorunda kalır.

## Şantiye giriş kontrolü ve puantaj nasıl kurulur? 6 adım

1. **Sahayı bölgelere ayırın.** Ana giriş, şantiye ofisi, malzeme sahası, yakıt ve kimyasal depo, vinç çalışma alanı, blok ya da kat bazlı çalışma alanları. Tehlikeli bölgeler dar bir yetki grubuna açılmalıdır. Bu bölgelerde baret ve yelek kullanımı kameralarla [yapay zeka destekli kişisel koruyucu donanım (KKD) denetimi](https://digitalbridge.com.tr/blog/yapay-zeka-is-guvenligi-kkd.html) ile izlenebilir.
2. **Taşeron ve ekip yapısını sisteme taşıyın.** Her çalışan bir firmaya, ekibe ve blok ya da iş kalemine bağlı olmalı. Böylece "Elektrik taşeronunun bugün B blokta kaç kişisi var?" sorusu tek tıkla cevaplanır ve aynı kırılım ay sonunda hakedişe taşınır.
3. **Evrakı yetkiye bağlayın.** İSG eğitimi, sağlık raporu ve gerekiyorsa yüksekte çalışma ya da operatör belgesi tamam olmayan kişinin kartı sahaya giriş yetkisi almamalı; belgenin süresi dolduğunda yetki de sona ermeli. Belge türlerinin ve onay akışının ayrıntısı taşeron yazımızda.
4. **Kimliği doğru seçin.** Kalıcı çalışana kişiye özel kart, birkaç günlük ekiplere ve ziyaretçiye geçerlilik süresi tanımlı geçici kart verilir. Sabit kapısı ya da elektriği olmayan girişlerde NFC'li bir telefon mobil terminal olarak kullanılabilir. Tozlu, yağmurlu ortamda okuyucu ve turnikenin dış mekâna uygun olması, yani doğru [IP koruma sınıfına](https://digitalbridge.com.tr/blog/ip65-ip67-koruma-sinifi.html) sahip olması gerekir.
5. **Puantajı giriş kaydından üretin.** Vardiya planı tanımlanır; giriş-çıkış saatleri bu plana göre normal çalışma ve fazla çalışma olarak ayrışır. Hesabın mantığını [fazla mesai hesaplama ve puantaj](https://digitalbridge.com.tr/blog/puantaj-fazla-mesai-hesaplama.html) yazımızda örneklerle ele aldık.
6. **Acil durumu ve bağlantıyı planlayın.** Tahliyede "şu an sahada kim var" listesi bölge bazında hazır olmalı ([acil durum toplanma listesi](https://digitalbridge.com.tr/blog/acil-durum-toplanma-listesi.html)). Şantiyelerde internet bağlantısı kesintili olabildiğinden bu durumda sistemin nasıl davranacağını baştan konuşun; [internet kesilince geçiş sistemi](https://digitalbridge.com.tr/blog/gecis-sistemi-cevrimdisi-calisma.html) yazımız sorulacak soruları listeler.

### Defter mi, kartlı sistem mi?

| Konu | Defter ve taşeron listesi | Kartlı giriş + otomatik puantaj |
|---|---|---|
| Sahadaki kişi sayısı | Tahmin, gün sonunda | Anlık, panoda |
| Evrakı eksik çalışan | Görevlinin dikkatine bağlı | Kart reddedilir, kapı açılmaz |
| Puantaj kaynağı | Taşeron beyanı | Giriş-çıkış kaydı |
| Fazla mesai | Çoğu zaman kayıt dışı | Vardiya planına göre ayrışır |
| Kaza sonrası kayıt | Saatler süren tarama | Kişi, saat ve geçiş noktası tek sorguda |

Sahada kimin çalıştığı kadar, sahaya hangi projenin hangi revizyonunun gittiği de önemlidir. Ofisle şantiye arasındaki belge akışını [mimarlık ve mühendislik proje dosyası yönetimi](https://digitalbridge.com.tr/blog/mimarlik-muhendislik-proje-dosyasi-yonetimi.html) yazısında anlattık.

Giriş kaydından üretilen puantaj, şantiyenin genel takibini de besler; bu bağlantıyı [inşaat proje takip programı](https://digitalbridge.com.tr/blog/insaat-proje-takip-programi.html) yazısında ele aldık.

## Digital Bridge şantiye giriş kontrolünü nasıl kuruyor?

2013'ten bu yana Adana'dan Türkiye geneline hizmet veren Digital Bridge, yazılımı ve donanımı aynı ekiple geliştirir. [İnşaat ve taahhüt firmalarına yönelik çözümlerimizde](https://digitalbridge.com.tr/sektorel-cozumler/insaat-taahhut.html) şantiye giriş kontrolünü tek başına bir donanım işi olarak değil, İSG, puantaj ve hakediş sürecinin başlangıç noktası olarak ele alıyoruz:

1. **Saha keşfi.** Girişlerin yerini, araç ve yaya akışını, enerji ve ağ imkânlarını yerinde görüyoruz. Donanım tarafında teknik fizibilite ücretsizdir.
2. **Donanım seçimi ve kurulum.** Konteyner girişine uygun turnike, kapı okuyucu, araç girişi için bariyer ve plaka tanıma. Seçenekleri [kartlı geçiş sistemleri](https://digitalbridge.com.tr/endustriyel-urunler/kartli-gecis.html) ve [plaka tanıma](https://digitalbridge.com.tr/endustriyel-urunler/plaka-tanima.html) sayfalarımızda görebilirsiniz. SmartPass'in sabit terminali marka bağımsızdır; OSDP okuyucu ve kuru kontak röleyle çalıştığı için röle girişi olan mevcut turnike ve bariyerler çoğu zaman yeniden kullanılabilir, durum keşifte netleşir. Elektronik, mekanik kasa ve gömülü yazılım aynı ekipten geldiği için saha koşullarına göre uyarlama yapabiliyoruz.
3. **Kural ve puantaj tasarımı.** Taşeron yapısını, vardiya planlarını ve bölge yetkilerini birlikte kuruyoruz.
4. **Bordro ve İK bağlantısı.** Puantaj raporlarının bordroya nasıl aktarılacağını [İK, bordro ve personel yönetimi](https://digitalbridge.com.tr/yazilim-cozumleri/ik-bordro-personel-yonetimi.html) tarafıyla birlikte planlıyoruz.
5. **Görsel doğrulama.** Şantiye girişindeki ONVIF uyumlu kameraları [IP kamera izleme](https://digitalbridge.com.tr/endustri-40/ip-kamera-izleme.html) hizmetimizle merkezi olarak izlenebilir hale getiriyoruz.
6. **Yazılı teklif ve destek.** Kapsam, aşamalar ve bedel yazılı sunulur; Türkiye'nin tüm illerinde uzaktan ve yerinde hizmet veriyor, 7/24 teknik destek sağlıyoruz.

## SmartPass ile şantiyede bir gün

[SmartPass](https://digitalbridge.com.tr/smartpass.html), Digital Bridge'in geliştirdiği Smart360 ailesinin kartlı geçiş ürünüdür; kartlı geçiş kontrolü, personel devam kontrol sistemi (PDKS), ziyaretçi kabulü ve yemekhane yönetimini tek panelde birleştirir. Kart okutulduğunda geçişe sunucu karar verir. Bir konut projesinin şantiyesinde günü şöyle düşünün:

**06:45 — Sabah girişi.** Kalıp ekibi turnikeden 13,56 MHz MIFARE kartlarıyla geçer. Tek okumada turnike açılır ve devam kaydı oluşur. Ayrı bir [PDKS cihazı](https://digitalbridge.com.tr/blog/pdks-nedir.html) gerekmez.

**07:10 — Evrakı eksik işçi.** Yeni gelen bir işçinin kartı basılmıştır ama İSG birimi evrakını henüz onaylamadığı için kart, hiçbir bölgeye yetkisi olmayan "onay bekleyen" grubundadır. Turnike açılmaz; görevli durumu şantiye İSG uzmanına bildirir. Evrak tamamlanınca kişi ekibinin grubuna alınır ve yetkisi birkaç saniye içinde bütün kapılarda geçerli olur.

**08:00 — Kapısız giriş noktası.** Henüz turnikesi kurulmamış arka girişte NFC'li bir Android telefon mobil terminal olarak çalışır ve kararı sabit kapılardaki kurallarla verir. Sabit kapılar ve mobil terminaller sunucunun imzaladığı yetki listesini taşıdığı için internet kesildiğinde de çalışır; geçişler sıraya alınır, bağlantı gelince eksiksiz ve tekrarsız aktarılır.

**09:30 — Kısa süreli ekip.** İki günlüğüne gelen cephe ekibinin firması taşeron olarak sözleşme bitiş tarihiyle tanımlıdır. Ekibe verilen geçici kartlar yalnızca mesai saatlerinde ve yalnızca B blok çalışma alanında geçerlidir. Sözleşme süresi dolduğunda ilk okutmada geçiş "Firma sözleşmesi dışında" nedeniyle reddedilir; kartları tek tek kapatmak gerekmez.

**12:00 — Öğle yemeği.** Şantiye yemekhanesinde kart okutulur; hakkı olan çalışanın öğünü düşülür ve sayım otomatik tutulur. Ay sonunda [kaç öğün verildiği](https://digitalbridge.com.tr/blog/yemekhane-ogun-sayisi.html) tahminle değil, taşeron firma kırılımlı yemekhane raporundan okunur.

**15:00 — Reddedilen geçiş.** Vinç sahasına girmeye çalışan bir çalışanın kartı reddedilir ve red nedeni kayda "bölge yetkisi yok" olarak geçer. Şantiye şefi tartışmak yerine kişinin hangi yetki grubunda olduğuna bakar; gerekiyorsa yetkiyi panelden verir ve değişiklik denetim kaydına yazılır.

**Acil durum.** Tahliye gerektiğinde geçiş noktaları acil durum moduna alınır: çıkışlar serbest kalır, girişler kapanır ve kurumun bildirim alıcılarına e-posta gider. Panodaki "şu an içeride" göstergesi personel, taşeron ve ziyaretçi sayısını verir; toplanma alanındaki sayım bu sayıyla karşılaştırılır.

**Ay sonu.** Puantaj vardiya planına göre hesaplanır; kapanan ay kilitlenir ve kişi başına aylık özet ERP'ye CSV (panelden) ya da JSON (API ile) olarak aktarılır. Taşeronun hakediş listesi, sistemdeki giriş-çıkış kaydıyla karşılaştırılabilir.

## Şantiye puantajı hakedişe nasıl bağlanır?

Şantiyede puantajın asıl sınavı hakediştir. Taşeronun "bu ay 40 kişiyle çalıştık" beyanı, kapı kaydında firma ve blok bazında gün gün görülen kişi-saatle karşılaştırıldığında tartışma rakamlar üzerinden yürür. Kapı kaydını hakedişe bağlamak için üç kural yeterlidir:

1. **Aynı kırılımı kullanın.** Kapı kaydındaki firma, ekip ve blok ayrımı, hakediş cetvelindeki iş kalemleriyle aynı olsun.
2. **Kesim tarihini sabitleyin.** Puantaj dönemi ile hakediş dönemi aynı gün kapansın; aksi halde her ay birkaç günlük fark tartışılır.
3. **İstisnaları kayda geçirin.** Kartsız girişler, elle düzeltmeler ve gece çalışması gerekçesiyle birlikte not edilsin.

Hakediş sürecinin metraj ve onay tarafını [inşaat hakediş takibi](https://digitalbridge.com.tr/blog/insaat-hakedis-takibi.html) yazımızda anlattık. Kazı ve malzeme miktarlarını drone ile ölçmeyi ise [drone ile hacim hesabı](https://digitalbridge.com.tr/blog/drone-hacim-hesabi-santiye.html) rehberinde anlattık.

Kapı kaydındaki blok ve iş kalemi kırılımı, şantiyenin iş programıyla aynı dili konuştuğunda daha da değerli olur. Smart ailesinin proje yönetim yazılımı [SmartPM ile iş programı](https://digitalbridge.com.tr/smart360/smartpm.html) bağımlılıklı Gantt şeması ve kritik yol üzerinden yürür; bir iş kaydığında ona bağlı işler de kendiliğinden kayar. Metraj tablosu ya da keşif raporu gibi bir belgeden yapay zeka destekli plan taslağı da çıkarılabilir.

Birden çok şantiyesi olan firmalarda her şantiye ayrı bir SmartPass kurumu olarak açılabilir; her kurumun verisi kendi veritabanında tutulur ve yetkili kullanıcı "Kurumlarım" listesinden parola girmeden şantiyeler arasında geçer ([çok lokasyonlu geçiş kontrolü](https://digitalbridge.com.tr/blog/cok-tesisli-firmalarda-gecis-kontrolu.html)). 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) açısından kart numarası saklanmaz: okunduğu anda tek yönlü özete çevrilir, yalnız özet ve son dört hane tutulur. Saklama süresi dolan kayıtlarda kişiyle ilişkilendiren alanlar silinir ve her değişiklik önceki ve sonraki değeriyle denetim kaydına yazılır.

## Sonraki adım

Aktif şantiyelerinizden birini seçin ve üç şeyi yazın: günde ortalama kaç kişi sahaya giriyor, kaç taşeron çalışıyor ve puantaj bugün hangi belgeye dayanıyor. Bu bilgiyle keşfi hızlıca planlayabiliriz. SmartPass donanımla birlikte kurulduğu için bedel; geçiş noktası sayısına, kişi sayısına ve donanım ihtiyacına göre teklifle belirlenir, bütçe kalemlerini [kartlı geçiş sistemi maliyeti](https://digitalbridge.com.tr/blog/kartli-gecis-sistemi-maliyeti.html) yazımızda ayrıntılı anlattık.

[SmartPass sayfamızdan](https://digitalbridge.com.tr/smartpass.html) ürünü inceleyebilir, SmartPass'i satın almak için [Smart360 üzerinden teklif isteyebilir](https://smart360.com.tr/teklif-iste?urun=smartpass) ya da saha keşfi için [bizimle iletişime geçebilirsiniz](https://digitalbridge.com.tr/iletisim.html).

## Sık Sorulan Sorular

### Şantiye giriş kontrolü için hangi donanım gerekir?

Yaya girişi için genellikle dış mekâna uygun bir turnike ve kart okuyucu, araç girişi için bariyer ve gerekirse plaka tanıma kullanılır. Şantiye ofisi, depo ya da tehlikeli alanlar için ayrıca kapı okuyucuları eklenebilir. Sabit kapısı olmayan girişlerde NFC'li telefon mobil terminal olur. Röle girişi olan mevcut turnike ve bariyerler çoğu zaman yeniden kullanılır; doğru seçim saha keşfinde yapılır.

### Taşeron çalışanlarının puantajı nasıl tutulur?

Her çalışan sistemde bağlı olduğu taşeron firmaya ve ekibe tanımlanır. Giriş-çıkış kayıtları vardiya planına göre puantaja dönüşür ve raporlar bordroya aktarılabilir. Böylece taşeronun beyan ettiği liste, sahadaki gerçek kayıtla karşılaştırılabilir ve hakediş görüşmeleri tahmine değil kayda dayanır. Kişi-saatler firma ve blok bazında ayrıştığı için hangi iş kalemine ne kadar emek harcandığı da görülür.

### Birkaç günlüğüne gelen ekipler şantiyeye nasıl alınır?

Kısa süreli ekiplere ve ziyaretçilere geçerlilik süresi tanımlı geçici kart verilir. Taşeron firma sözleşme bitiş tarihiyle tanımlandığında, süre dolunca ilk okutmada geçiş "Firma sözleşmesi dışında" nedeniyle reddedilir. Kartlar ayrıca belirli saatlerle ve bölgelerle sınırlandırılabilir; böylece iş bitince kartları tek tek kapatmayı hatırlamak gerekmez.

### Şantiye giriş kayıtları bordroya aktarılabilir mi?

Evet. SmartPass'te puantaj vardiya planına göre hesaplanır; kapanan ay kilitlenir ve kişi başına aylık özet ERP'ye CSV ya da JSON biçiminde aktarılır. Ayrı bir PDKS cihazı gerekmez; aynı kart okuması hem turnikeyi açar hem devam kaydını oluşturur. Mevcut bordro ya da İK yazılımınızla aktarımın nasıl kurulacağını keşif aşamasında birlikte belirliyoruz.

### İnternet kesilirse şantiye turnikeleri çalışır mı?

Evet. SmartPass'te sabit kapılar ve mobil terminaller sunucunun imzaladığı yetki listesinin bir kopyasını taşır; bağlantı kesildiğinde geçiş kararı bu listeden aynı kurallarla verilir. Geçişler cihazda sıraya alınır ve bağlantı geri geldiğinde eksiksiz ve tekrarsız aktarılır. Bu nedenle bağlantısı kesintili şantiyelerde de puantaj kaydı kopmaz.

### Birden çok şantiyeyi tek hesaptan yönetebilir miyiz?

Evet. Her şantiye ayrı bir SmartPass kurumu olarak açılabilir ve her kurumun verisi kendi veritabanında tutulur; şantiyelerin kayıtları birbirine karışmaz. Yetkili kullanıcı aynı Smart360 kimliğiyle "Kurumlarım" listesinden parola girmeden şantiyeler arasında geçer. Böylece proje bazında devam ve puantaj takibi ayrı yürürken yönetim tek hesaptan yapılır.

### Şantiye giriş kontrol sistemi fiyatı neye bağlıdır?

Fiyat; geçiş noktası sayısına, sahaya giren kişi sayısına ve donanım ihtiyacına göre belirlenir. SmartPass donanımla birlikte kurulduğu için hazır liste fiyatı yoktur; kesin bedel saha keşfi ve ihtiyaç analizinden sonra yazılı teklifle verilir. Mevcut turnike ve bariyerlerin yeniden kullanılabilmesi de donanım bütçesini doğrudan etkiler.