Rota optimizasyonu, belirli sayıda aracın ya da saha ekibinin bir dizi durağı hangi sırayla ve hangi araçla ziyaret edeceğini; kapasite, teslimat saati, sürücü vardiyası gibi kısıtları gözeterek en düşük toplam mesafe, süre veya maliyetle belirleme işidir. Elle planlamadan farkı, durak ve kısıt sayısı arttığında bir insanın tek tek deneyemeyeceği kadar çok olasılığı karşılaştırabilmesidir.
Sabah yedide başlayan planlama telaşı
Dağıtım yapan bir işletmede günün ilk saati çoğu zaman aynı geçer. Sevkiyat sorumlusu siparişleri ERP'den alır, tecrübesine göre bölgelere ayırır, sürücülere telefonla ya da kâğıtla liste verir. Gün içinde acil bir sipariş gelir, bir müşteri "öğleden sonra gelin" der, bir araç arızalanır; plan telefon trafiğiyle yeniden kurulur. Sonuçta bazı araçlar yarı boş döner, bazı müşteriler ise söz verilen saatte teslimat alamaz.
Saha servis ekiplerinde tablo benzerdir. Teknisyenler arızaya, bakıma ya da kuruluma gider; hangi işin kime verileceği, hangi sırayla yapılacağı çoğu zaman bir kişinin hafızasına bağlıdır. O kişi izne çıktığında planlama aksar, verimlilik düşebilir. İş emri ve teknisyen yönetiminin tamamını saha servis yönetimi yazılımı rehberinde anlattık; bu yazı, o sistemin rota tarafına odaklanıyor. Su idarelerinde arıza ekiplerinin güzergâhı, boru ve vanaların su şebekesi CBS envanteri üzerinde tutulduğu haritadan planlanır.
Elle planlamanın asıl sorunu yanlış olması değil, ölçeklenmemesidir. On durak için tecrübeli bir planlamacı iyi bir sıra bulur. Ancak durak sayısı, araç sayısı ve kısıtlar arttıkça olası kombinasyon sayısı katlanarak artar; en iyi planlamacı bile makul olanı seçer, en iyisini değil.
Rotasız dağıtımın maliyeti
Türkiye'de yurt içi yük taşımacılığının neredeyse tamamı karayoluyla yapılıyor:
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Göstergeler verisine göre 2023'te yurt içi yük taşımacılığının %90,6'sı karayoluyla yapıldı.
Bu, yakıt, sürücü saati ve araç yıpranmasındaki her verimsizliğin doğrudan maliyete yansıdığı anlamına gelir. Verimsizliğin en görünür biçimi boş seferdir. Eurostat'ın "Road freight transport by journey characteristics" raporuna göre AB'de 2025'te yük taşıyan kara araçlarının kat ettiği mesafenin beşte birinden fazlası (%21,8) boş seferdi. Rakam AB'ye ait; ancak dönüş yükünü ve durak sırasını planlamayan filolarda benzer bir boşluk oluşması şaşırtıcı olmaz.
Araç başına maliyeti, yakıtı ve bakımı tek kayıtta izlemenin yolunu filo yönetim sistemi rehberinde anlattık.
Maliyetin bir kısmı da müşteri tarafında oluşur. Söz verilen saatte gelmeyen teslimat, tekrar ziyaret, iptal edilen sipariş ve çağrı merkezine gelen "aracım nerede?" soruları muhasebede ayrı kalem olarak görünmez; ama her gün yaşanır. Soğuk zincirde ise gecikme, ürün kaybı demektir; sıcaklık takibinin rotayla ilişkisini frigorifik araç sıcaklık takibi yazısında ele aldık.
Maliyeti düşürmenin bir yolu da yükü önceden görmektir. Tarımsal ürünlerde hasattan fabrikaya taşıma, drone ile rekolte tahmini gibi hasat öncesi verilerle haftalar önceden planlanabilir; araç ve sefer sayısı son güne bırakılmaz.
Görünmeyen bir maliyet de depoda oluşur. Rota geç netleştiğinde yükleme son dakikaya kalır; araca ters sırayla yüklenen koliler her durakta boşaltıp yeniden yüklemeye yol açar. Rota planının yükleme sırasını da belirlemesi ve bu bilginin depo yönetim sistemine (WMS) aktarılması, sabah yükleme süresini ve durakta geçen süreyi birlikte kısaltır.
Rota optimizasyonu hangi kısıtlarla çalışır?
Akademik literatürde bu işe "araç rotalama problemi" denir. Gerçek hayatta problemi zorlaştıran şey mesafe değil, kısıtlardır. İyi bir rota optimizasyonu şunları aynı anda hesaba katar:
- Araç kapasitesi: ağırlık, hacim, palet sayısı; bazen soğutmalı ve kuru bölme ayrı ayrı.
- Zaman pencereleri: "09:00–12:00 arası teslim", "öğle arası kapalı", "yalnızca hafta içi".
- Sürücü ve ekip kısıtları: vardiya başlangıcı, mola, fazla mesai sınırı; saha ekiplerinde yetkinlik (elektrik, mekanik, belirli bir marka cihaz).
- Araç ve yol kısıtları: kamyonun giremeyeceği şehir içi bölgeler, tonaj sınırı, köprü yüksekliği.
- Öncelik ve hizmet süresi: acil arıza, sözleşmeli müşteri, durakta geçirilecek tahmini süre.
- Başlangıç ve bitiş noktaları: tek depo, çok depo ya da ekibin evden işe başlaması.
Türkiye'de ticari taşımacılıkta sürücülerin sürüş ve dinlenme süreleri mevzuatla sınırlandırılır ve takografla kayıt altına alınır; bu süreler rotaya kısıt olarak girilmezse kâğıt üzerinde "en iyi" rota yasal olarak uygulanamaz hâle gelebilir.
Statik ve dinamik rota: karşılaştırma
| Yaklaşım | Nasıl çalışır | Uygun olduğu durum | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|
| Elle planlama | Planlamacı tecrübeyle sıralar | Az durak, sabit müşteri | Ölçeklenmez, kişiye bağlı |
| Statik optimizasyon | Sabah bir kez hesaplanır | Siparişlerin önceden bilindiği dağıtım | Gün içi değişikliğe kör |
| Dinamik optimizasyon | Yeni sipariş, trafik ve gecikmeyle yeniden hesaplanır | Saha servis, acil iş, kurye | Canlı veri ve mobil uygulama ister |
Çoğu işletme için doğru başlangıç statik optimizasyondur. Dinamik rotaya geçiş, araçlardan ve saha ekibinden canlı konum ile iş durumu gelmeye başladığında anlam kazanır; bu verinin nasıl akacağını gerçek zamanlı raporlama yazısında anlattık.
Rota optimizasyonuna 6 adımda geçiş
- Adresleri temizleyin ve koordinata çevirin. Rota yazılımının kalitesi adres verisinin kalitesini aşamaz. Eksik, mükerrer ya da yanlış yazılmış müşteri adresleri koordinata çevrilemez. Bu işi veri kalitesi ve mükerrer kayıt temizliğiyle birlikte yapın.
- Kısıtları yazılı hâle getirin. Planlamacının kafasındaki kuralları listeleyin: hangi müşteri sabah ister, hangi araç hangi bölgeye giremez, hangi teknisyen hangi işi yapabilir.
- Neyi optimize ettiğinizi seçin. Toplam kilometre mi, toplam süre mi, araç sayısı mı, zamanında teslim oranı mı? Hedefler çatışabilir; önceliği yönetim belirlemelidir. Göstergeleri KPI nasıl belirlenir yazısındaki yöntemle seçin.
- Tek bölgede pilot yapın. Bir depo ya da bir bölge için birkaç hafta boyunca optimize edilmiş planı mevcut planla karşılaştırın. Kilometre, durak başına süre ve zamanında teslim oranını ölçün.
- Sürücüye ve teknisyene mobil uygulama verin. Rota telefona düşmeli; teslimat onayı, fotoğraf, imza ve iş sonucu sahadan anında kaydedilmelidir. Aksi hâlde plan ile gerçekleşen arasındaki farkı kimse göremez.
- Sonucu geri besleyin. Gerçek durak süreleri, gecikmeler ve iptaller bir sonraki planın girdisi olmalı. Sipariş hacmini önceden görmek isteyen işletmeler yapay zeka ile talep tahmini ile araç ve ekip sayısını da planlayabilir.
Başarı nasıl ölçülür?
Rota optimizasyonu projesinin değeri, pilot öncesi ve sonrası aynı göstergelerle karşılaştırıldığında görünür. En kullanışlı ölçütler şunlardır:
- Teslimat ya da iş başına kilometre: Toplam kilometre sipariş hacmiyle değiştiği için tek başına yanıltıcıdır; durak başına bakın.
- Zamanında teslim oranı: Söz verilen zaman penceresi içinde yapılan teslimatların payı. Müşteri memnuniyetini en doğrudan etkileyen göstergedir.
- Araç doluluk oranı ve boş dönüş: Aracın kapasitesinin ne kadarının kullanıldığı ve dönüşte ne kadar yolun yüksüz yapıldığı.
- Plan uyumu: Sürücünün önerilen sırayı ne ölçüde izlediği. Düşük uyum, çoğu zaman planın sahadaki gerçeği yansıtmadığını gösterir.
- Planlama süresi: Sevkiyat sorumlusunun her sabah plana harcadığı zaman. Bu süre kısaldıkça planlamacı istisnalarla ilgilenmeye vakit bulur.
Göstergeleri bir yönetici panelinde günlük izlemek, pilotun sonucunu herkesin aynı rakamlara bakarak değerlendirmesini sağlar.
Konum verisi ve KVKK
Araç ve çalışan konumu, çalışanla ilişkilendirildiği için kişisel veridir. Türkiye'de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında bu verinin işlenmesi kanundaki bir hukuki sebebe dayanmalı, hangi amaçla işlendiği çalışana aydınlatma metniyle bildirilmeli, veri amaçla sınırlı tutulmalı ve saklama süresi sonunda silinmeli, yok edilmeli ya da anonim hâle getirilmelidir. Mesai dışında konum toplamamak ve konum verisine erişimi rolle sınırlamak iyi bir başlangıçtır; uygulamanın ayrıntıları için hukuk danışmanınızın görüşünü almanız yerinde olur.
Digital Bridge'de bu işi nasıl yapıyoruz?
Rota optimizasyonunu tek başına bir harita ekranı olarak değil, siparişten teslimat onayına uzanan bir iş akışı olarak kuruyoruz:
- Keşif ve ihtiyaç analizi. Mevcut planlama sürecinizi, sipariş kaynaklarınızı, araç ve ekip yapınızı ve planlamacının kurallarını yerinde inceliyoruz. Kısıt listesini ve başarı ölçütlerini birlikte yazıyoruz. Lojistik firmalarına özgü ihtiyaçları lojistik ve taşımacılık çözümleri sayfamızda özetledik.
- Harita ve adres altyapısı. Müşteri adreslerini temizleyip koordinata çeviriyor, bölgeleri ve yol kısıtlarını coğrafi bilgi sistemleri (CBS) katmanında tanımlıyoruz. Mekânsal verinin nasıl yönetildiğine dair bir örneği belediyeler için CBS yazısında bulabilirsiniz.
- Entegrasyon. Siparişleri ERP'den, stok ve yükleme bilgisini depo yönetim sisteminden alıyor; planı iş emrine dönüştürüyoruz. Saha ekipleri için bu akışı saha servis yönetimi sistemiyle birleştiriyoruz.
- Mobil uygulama ve pilot. Sürücü ve teknisyen için mobil uygulama geliştiriyor, tek bölgede pilotla başlıyoruz. Pilot sonuçlarını mevcut planla yan yana raporlayarak genişleme kararını veriye bağlıyoruz.
Rota planı kadar teslimat belgeleri de önemlidir. İrsaliye, teslim fotoğrafı ve müşteri yazışmaları dağınık kaldığında itiraz anında belge bulunamaz. Kendi ürün ailemiz Smart360 içindeki SmartFiles ile bu belgeleri departman ve proje bazlı alanlarda, sürüm geçmişiyle saklamak mümkündür. Lojistikte ödeme talimatlarını hedef alan sahte e-postalar için ise lojistik e-posta dolandırıcılığı yazımıza bakın.
Sonraki adım
İlk adım için geçen haftanın gerçekleşen seferlerini çıkarın: araç başına kilometre, durak sayısı, zamanında teslim oranı ve boş dönüşler. Bu tablo, optimizasyonun nerede fark yaratacağını gösterir. Verilerle birlikte iletişim sayfamızdan bize ulaşın; mevcut planınızı birlikte inceleyip pilot bölgeyi ve kapsamı yazılı olarak önerelim. Veri ve analitik üzerine diğer rehberler Veri ve Analitik sayfamızda.